است واين نهايت بندگى وفرمانبردارى را مىرساند . پس آن كه امر خدا را در اعمال حج أطاعت مىكند بدون آن كه فلسفهء آن را بداند مخلصي است كه بر أو علامت مخلصان آشكار است ومعتقدي است كه تواضع أو براي جلال ومرتبت پروردگار جهان روشن است . چون خداوند سبحان بر غيب وشهادت عالم است نمىتوان گفت كه حج علامتي است كه خداوند به أحوال بندگان خود از طاعت ومعصيت آگاه مىشود . بنا بر اين معناى جمله وعبارت به جدا شدن نفوس كامل يعنى كساني كه مطيع أوامر خدا هستند وخالصانه أو را مىپرستند از ديگر نفوس باز مىگردد ، زيرا اين عبادت از گرامىترين چيزهايى است كه نفس انساني به وسيلهء آن استعداد مىيابد وداراى كمال مىشود كه با آن استعداد وكمال از افراد نافرمان مشخص مىشود . با توضيح فوق روشن مىشود كه انجام حج نشانه‌اى است كه فرمانبرداران از نافرمانان جدا مىشوند . ( 2134 - 2127 ) فرموده است : واختار من خلقه سماعا . . . اين عبارت امام ( ع ) به حاجيانى اشاره دارد كه در آيهء شريفه آمده است : وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ « 21 » . در تاريخ آمده است إبراهيم ( ع ) چون از ساختن خانهء كعبه فراغت يافت جبرائيل ( ع ) وارد شد وبه إبراهيم ( ع ) امر كرد كه به مردم اعلان حج كند . إبراهيم ( ع ) فرمود پروردگارا صداى من به جايى نمىرسد . خداوند به إبراهيم ( ع ) فرمود : اعلان حج با تو ورساندن پيام با ماست . حضرت إبراهيم ( ع ) بر بالاى مقام رفت . خداوند متعال مقام إبراهيم ( ع ) را چنان والا واشرف قرار داد كه به مثابه كوههاى بلند قرار گرفت وآن گاه به راست وچپ ، شرق وغرب رو كرده وندا در داد اى مردم بر شما حج خانهء خدا واجب شده است پروردگارتان را أجابت

--> ( 21 ) سورهء حجّ ( 22 ) : آيهء ( 27 ) : در ميان مردم براي انجام حج اعلان كن ، مردانى نزدت بيايند از همه سو از دورترين نقطه با شترانى لاغر .